Top

Brig

Hanes Cosmeston

Crewyd Parc Gwledig Llynnoedd Cosmeston gan ddefnyddio olion gorffennol amrywiol yr ardal. Ers y cyfnod Normanaidd, bu perchnogaeth Cosmeston wedi bod yn gysylltiedig â pherchnogaeth Castell Caerdydd. 

 

Yn 1766 pan briododd John, pedwerydd Iarll Bute, â Charlotte Windsor, daeth y tiroedd yn berchen i’r teulu a fyddai’n cael y dylanwad mwyaf drostynt, yn uniongyrchol ac yn anuniongyrchol. Y teulu Bute a adeiladodd yr heol sy’n rhedeg drwy ganol y parc gwledig a heibio i’r pentref. Mile Road yw hwn, ac mae’n rhedeg o fferm Cogan Hall yn y gogledd i Swanbridge, a fu unwaith yn borthladd bach a gludai nwyddau ar draws Môr Hafren i Wlad yr Haf.

 

Yng Nghaerdydd, adeiladodd ail Farcwis Bute ddociau anferth i dderbyn y llongau fyddai’n cludo glo o erwau glo De Cymru i farchnadoedd ym mhedwar ban byd. Yn sgil y galw am lo, mi dyfodd trefi De Cymru’n sydyn tu hwnt, ac roedd angen sment i gefnogi’r tyfiant. Gwnaethpwyd hwn o’r garreg galch a oedd i’w chael mewn mannau megis Cosmeston.

 

Am dros 80 mlynedd, chwarel carreg galch oedd y tir lle saif y parc gwledig heddiw, a chloddiwyd pedwar twll gwahanol i dynnu’r garreg allan.

1890-1970

Blynyddoedd y Chwarel 

Bu’r chwareli yma’n darparu carreg galch i’r gweithfeydd sment mawr a safai yma tan 1970, ar safle stad tai Cosmeston heddiw. Agorwyd y gweithfeydd yn y 1880au, ac roeddent yn berchen i British Portland Cement Manufacturers ac wedyn i Blue Circle. Dechreuwyd ar y gwaith ar y chwarel lle mae llyn y dwyrain yn y 1920au, ond ehangwyd y safle pan agorwyd y chwarel ar safle llyn y gorllewin yn y 1940au hwyr.

 

Roedd gan y chwarel ei rheilffordd ei hun i gludo’r garreg i’r gwaith sment ger llaw. Cludwyd carreg galch i’r gweithfeydd ar wagenni rheilffordd gul. Croesai’r rheilffordd yr heol lle saif y fynedfa i’r parc erbyn hyn.

 

Yn wreiddiol, defnyddiai’r lein wagenni o’r enw ‘Annie’ a ‘Marjorie’, ond o 1951 ymlaen, trosglwyddwyd y gwaith cludo i injans disel Fowler newydd 1 a 2. Ar ôl o’r chwarel gau, adferwyd yr injans Fowler, ac fe’u prynwyd gan Barc Saffari Whipsnade, a roddodd iddynt yr enwau ‘Victor’ a ‘Hector’. Blwyddyn frig y cynhyrchu yn y chwarel oedd 1962, pan wnaethpwyd 175,000 o dunelli o sment.

 

Defnyddiwyd brand enwog sment ‘Dragon’ i gynhyrchu nifer o’r slabiau pafin cynnar ym Mhenarth. Mi gaeodd y gweithfeydd am y tro olaf ym mis Tachwedd 1969. Yn ôl Blue Circle, doedd hi ddim yn bosibl uwchraddio’r hen offer i gynyddu’r lefel o gynhyrchu, nac ychwaith i ymestyn y chwareli ar y pryd. Caewyd y rhain ym mis Mehefin 1970. Oherwydd hyn, mi gaewyd y lein reilffordd safonol ym mhen draw’r lein ym Mhenarth at y gweithfeydd, ac mae hwn yn llwybr troed poblogaidd bellach.

 

Gadawodd y cwmni’r safle yn 1970. Erbyn heddiw, mae’r gweithfeydd wedi mynd, a llwybr yn unig sy’n weddill o’r rheilffordd. Dim ond adeilad swyddfa’r ffatri sydd ar  ôl, a bwyty ar Ffordd Larnog yw hwnnw erbyn hyn.

1964 - 1978

Safle Tirlenwi

Yn ystod pennod drist yn hanes Cosmeston, gwelwyd y chwarel yn cael ei defnyddio am sawl blwyddyn fel safle tirlenwi ar gyfer gwastraff cartrefi. Rhoddwyd caniatâd  i daflu gwastraff cartrefi i Gyngor Cylch Trefol Penarth yn 1964. Pan ddaeth dyddiau’r chwarel i ben, taflwyd gwastraff cartrefi ar y safle tan 1978, pan ddechreuwyd ar y gwaith o ddatblygu’r Parc Gwledig.

 

Roedd pedair ardal chwarelu ar y safle. Mae’r llynnoedd sy’n nodweddu’r parc heddiw ar safle dwy o’r rhain, a defnyddiwyd y ddwy arall ar gyfer tirlenwi. Cawsai ardaloedd y tirlenwi eu tirlunio i ffurfio dolydd eang o flodau gwyllt a glaswelltir agored sy’n ymestyn hyd at ymyl gogleddol Cosmeston.

 

Saif llynnoedd a dolydd Cosmeston bob ochr i Mile Road, y prif lwybr troed sy’n rhedeg drwy’r Parc Gwledig. 

 

Heddiw, ychydig iawn o olion sy’n adlewyrchu gorffennol amrywiol mwy diweddar Cosmeston. Fe welir un o wagenni’r rheilffordd gul, a gludai carreg galch yn ystod cyfnod y chwarel, yn y maes parcio.

 

Yn 1966, mewn papur gwyn gan y llywodraeth, argymhellwyd sefydlu parciau gwledig hygyrch o fewn cyrraedd hawdd i drefi mawr a dinasoedd, a gorau oll os oedd y rhain ar safleoedd a oedd angen eu hadfer. Roedd Cosmeston yn ddelfrydol – trawsffurfiwyd tir wedi’i ddifetha, yn agos at Benarth a’r Barri a heb fod yn bell o Gaerdydd, yn ardal gefn gwlad ar riniog drws trigolion y ddinas.


Cyngor Sir De Morgannwg a Chyngor Bwrdeistref Bro Morgannwg ar y cyd a adferodd y tir i greu ardal o gefn gwlad diogel a hygyrch. Agorwyd y parc gwledig yn 1978 ac mae’n parhau i gael ei ddatblygu a’i wella. Caiff cefn gwlad y parc gwledig ei reoli mewn modd sensitif, sy’n cloriannu gofynion cadwraeth a hamdden.

 

Os oes gennych luniau diddorol neu wybodaeth am hanes Cosmeston, buasai staff y parc gwledig wrth eu bodd yn clywed gennych. 

 

Rhannu Hoffi