Arddangosfa Oriel Gelf Ganolog Newydd yn Llewyrchu Golau ar Gapeli Hanesyddol Cymru
Mae arddangosfa ffotograffiaeth newydd yn archwilio capeli Cymru bellach ar agor i'w gweld yn Oriel Gelf Ganolog Cyngor Bro Morgannwg yn y Barri - gan ddod â gwaith y ffotograffwyr Chris Evans a Patricia Ziad at ei gilydd.
Mae Capeli yn cyflwyno dau safbwynt gwahanol ar gapeli anghydffurfiol Cymru a rôl newidiol yr adeiladau hyn mewn cymunedau ledled y wlad.
Mae Evans a Ziad ill dau yn meddu ar raddau MA mewn Ffotograffiaeth Ddogfennol a chyfarfu wrth astudio yng Nghasnewydd. Ers hynny, maent wedi teithio'n annibynnol drwy Gymru, gan ddal cymeriad capeli a oedd unwaith yn nodwedd amlwg o drefi a phentrefi ledled y wlad. Mae eu gwaith yn dogfennu'r adeiladau hyn ar adeg pan mae llawer yn dirywio yn anffodus, gan adlewyrchu'r newidiadau sylweddol sydd wedi digwydd dros y ganrif ddiwethaf.
Er bod y pwnc yr un peth, mae'r ffotograffwyr wedi mynd ati yn wahanol, gan archwilio manylder, golau dramatig tu mewn cymesur cyferbyniol ac ailadrodd geometrig. Cyflwynir delweddau Evans mewn du a gwyn, tra bod delweddau Ziad mewn lliw.
Agorwyd yr arddangosfa ar 10 Medi gydag areithiau gan y Cynghorydd Rhiannon Birch a Dr Peter Wakelin, un o haneswyr, llenorion a churaduron amlycaf Cymru.
Dywedodd y Cynghorydd Rhiannon Birch, Aelod Cabinet dros Addysg, y Celfyddydau a'r Iaith Gymraeg: “Mae'r arddangosfa hon yn taro pob un o'r tair agwedd ar fy mhortffolio cabinet: Celfyddydau a Diwylliant; Addysg a'r Iaith Gymraeg, gan fod llawer o gapeli Cymru yn gyfrifol am feithrin y Gymraeg a darparu addysg pan oedd y ddarpariaeth yn brin ac yn fygythiad peryglus. Roedd y capel hanesyddol yn boblogaidd iawn mewn pentrefi ledled Cymru eto heddiw, nid yw llawer bellach yn cael eu defnyddio at eu diben gwreiddiol gyda disbyddu cynulleidfaoedd ac ail-bwrpasu'r adeiladau.”
Dywedodd Dr Wakelin: “Mae gan gapeli anghydffurfiol hawliad i fod yn bensaernïaeth genedlaethol Cymru. Cafodd tua 7,000 ohonynt ledled y wlad eu dylunio'n bennaf gan benseiri Cymreig a'u hadeiladu gan gymunedau Cymreig. Mae ffotograffau hardd Chris a Patricia yn dangos y crefftwaith a'r gofal a aeth i mewn iddynt ar draws cenedlaethau”.
Amlygodd y ddau siaradwr arwyddocâd diwylliannol yr adeiladau hanesyddol hyn, gan gynnwys eu rôl mewn addysg ac wrth gadw'r Gymraeg a'r traddodiadau yn fyw, yn ogystal â phwysigrwydd eu dogfennu cyn iddynt ddiflannu.
Denodd yr agoriad gynulleidfa fawr, gydag ymwelwyr yn canmol ansawdd y ffotograffiaeth a'r stori guradurol feddylgar yn cysylltu'r gweithiau a dod â thema'r arddangosfa yn fyw.
Dywedodd Chris Evans: “Am agoriad llwyddiannus o arddangosfa Capeli! Mae'r lluniau wedi dod ag atgofion personol yn ôl o ymweld â'r Capeli yn ogystal â thynnu lluniau a darparu cofnod o'r Capeli a chyfrannu at dreftadaeth bensaernïol Cymru”.
Dywedodd Patricia Ziad: “Dangosodd yr ymwelwyr ddiddordeb mawr yn ein gwaith a oedd yn werth chweil iawn. Mae Oriel Art Central yn lleoliad eithriadol, mae'n eang ac mae'r golau yn ardderchog. Rydym ni fel artistiaid ill dau yn teimlo'n fraint o allu arddangos ein gwaith yn yr oriel”.
Mae'r arddangosfa hefyd wedi cael ei derbyn fel rhan o raglen FFOTO Cymru 2026. Gŵyl Ffotograffiaeth Ryngwladol Cymru yw Ffoto Cymru, sy'n dwyn ynghyd artistiaid, ffotograffwyr, cymunedau a chynulleidfaoedd ledled y wlad ar gyfer dathliad mis o hyd o ffotograffiaeth gyfoes a gwneud delweddau.
Eleni maent yn archwilio'r thema 'There's More to Life'. Am ragor o wybodaeth am y rhaglen lawn, ewch i Beth sy'n Ymlaen — ffotogallery
Mae'r arddangosfa hefyd yn cyd-fynd â phrosiect ehangach Capeli Cymru, dan arweiniad Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (RCAHMW) ac a gefnogir gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol.
Fel menter fawr i ddogfennu a chadw treftadaeth Anghydffurfiol Cymru, mae'n cynnig cyfle i'r arddangosfa gyfrannu at y cofnod cenedlaethol pwysig hwn a hyrwyddo ymwybyddiaeth ymhellach o gapeli hanesyddol Cymru - RCAHMW | Prosiectau | Capeli Cymru
Ar hyn o bryd mae Capeli yn cael ei arddangos yn Oriel Art Central, Sgwâr y Brenin, Y Barri, lle bydd yn aros ar agor i'r cyhoedd tan 17 Hydref 2026.
Mae'r oriel ar agor bob dydd yn ystod yr wythnos rhwng 9:30am — 4:30pm a 9:30am — 15:30pm ar ddydd Sadwrn, ac mae ar gau ar ddydd Sul.
Mae mynediad am ddim ac mae croeso i bawb.
Am ragor o wybodaeth ewch i'n gwefan yma.